ÖNSÖZ

Müminleri Allah’ın birliği etrafında toplayan, birlik, beraberlik ve kardeşlik duygularının pekişmesine vesile olan camiler, İslam dininin en kutsal mekânları arasında yer almaktadır. İslam’ın somut simgeleri olarak kabul edilen bu yapılar, inşa edildikleri yerlerin Müslüman kimliğini ve kültürel aidiyetini yansıtan en belirgin göstergelerdir.

Trabzon’un fethiyle birlikte bölgenin Türkleşme ve İslamlaşma sürecinde önemli adımlar atılmış; Müslüman nüfusun artmasına paralel olarak gerek şehir merkezinde gerekse kırsal yerleşimlerde çok sayıda cami inşa edilmiştir. Bu süreç, bölgenin mimari dokusunun şekillenmesinde belirleyici bir rol oynamıştır.

Elinizdeki çalışmanın konusunu, Trabzon iline bağlı Araklı ilçesinde geleneksel malzeme, teknik ve yöntemlerle inşa edilmiş camiler oluşturmaktadır. Söz konusu eser, Ondokuz Mayıs Üniversitesi İslam Tarihi ve Sanatları Anabilim Dalı’nda tamamlanan doktora tezinden üretilmiştir. Çalışmanın her aşamasında bilgi ve tecrübeleriyle yol gösteren, değerli katkı ve yönlendirmeleri için danışmanım Prof. Dr. Eyüp Nefes’e teşekkür etmeyi bir borç bilirim.

---

GİRİŞ

Mimarlık tarihi, yalnızca anıtsal yapılar üzerinden değil; yerel ölçekte, gündelik hayatın içerisinde şekillenmiş mütevazı eserler üzerinden de okunabildiğinde anlam kazanır. Özellikle camiler, İslam toplumlarında ibadet mekânı olmanın ötesinde, yerel mimari geleneklerin, ustalık bilgisinin ve toplumsal hafızanın en yoğun biçimde temsil edildiği yapılardır. Bu yönüyle mahalle ve köy camileri, bulundukları coğrafyanın kültürel kimliğini yansıtan sessiz fakat güçlü belgelerdir.

Doğu Karadeniz Bölgesi, coğrafi koşulları, iklimi ve doğal malzeme zenginliğiyle kendine özgü bir mimari gelenek geliştirmiştir. Bu gelenek, özellikle taş ve ahşabın birlikte kullanıldığı, kırma çatılı, düz tavanlı ve iç mekânda yoğun ahşap süsleme programına sahip camilerde somutlaşmaktadır. Trabzon’un Araklı ilçesi de bu mimari karakterin belirgin biçimde izlenebildiği yerleşim alanlarından biridir. İlçe sınırları içerisinde yer alan camiler, geç Osmanlı dönemi ile erken Cumhuriyet yıllarına uzanan süreçte, yerel ustalar tarafından inşa edilmiş; böylece merkezî mimari anlayıştan ziyade, yöresel beğeni ve ihtiyaçların belirleyici olduğu bir yapı grubu ortaya çıkmıştır.

Elinizdeki bu çalışma, Araklı ilçesinde tespit edilen on iki geleneksel camiyi mimarlık tarihi disiplini çerçevesinde ele almayı amaçlamaktadır. Çalışmada söz konusu camiler; plan ve mimari özellikleri, yapı elemanları, malzeme ve yapım teknikleri, süsleme anlayışı ve geçirdikleri onarımlar dikkate alınarak ayrıntılı biçimde incelenmiştir. Yapılar, kendi özgünlüğü içerisinde değerlendirilmekle birlikte, aynı zamanda bölgesel ve dönemsel mimari özellikler bağlamında karşılaştırmalı bir yaklaşımla ele alınmıştır.

Bu kitapta izlenen yöntem, yalnızca yapıların betimlenmesiyle sınırlı kalmayıp, Araklı camilerinin Osmanlı cami mimarisi içerisindeki yerini ve Doğu Karadeniz yerel mimarlığıyla kurduğu ilişkiyi ortaya koymayı hedeflemektedir. Özellikle ahşap minberler, vaaz kürsüleri, mahfiller, tavanlar ve kalemişi bezemeler üzerinden geliştirilen değerlendirmeler, bölgeye özgü süsleme anlayışının sürekliliğini ve dönüşümünü izleme imkânı sunmaktadır. Bu bağlamda eser, yalnızca Araklı özelinde değil, Karadeniz Bölgesi’nin kırsal cami mimarisine dair genel bir okuma yapmaya da olanak tanımaktadır.

Günümüzde pek çoğu çeşitli müdahalelerle özgünlüğünü kısmen yitirmiş ya da yok olma tehlikesiyle karşı karşıya bulunan bu yapılar, kültürel mirasın korunması açısından dikkatle ele alınması gereken örneklerdir. Bu çalışma, söz konusu camilerin bilimsel yöntemlerle belgelenmesini sağlayarak, hem mimarlık tarihi literatürüne katkı sunmayı hem de yerel ölçekte koruma bilincinin gelişmesine destek olmayı amaçlamaktadır.

Araklı’nın geleneksel camilerini konu alan bu kitabın; sanat tarihi, mimarlık, restorasyon ve kültürel miras alanlarında çalışan araştırmacılar için bir başvuru kaynağı olmasının yanı sıra, bölgenin tarihî ve kültürel değerlerine ilgi duyan okuyucular için de kalıcı bir bellek oluşturması temennisiyle…

İÇİNDEKİLER

ÖNSÖZ

ŞEKİLLER LİSTESİ

ÇİZİMLER LİSTESİ

TABLOLAR LİSTESİ

GİRİŞ

1. CAMİ MİMARSİNİN GELİŞİMİ

2. ARARAKLI HAKKINDA GENEL BİLGİLER

3. ARARAKLI’NIN GELENEKSEL CAMİLERİ

3.1. Kayacık Mahallesi Camii

3.2. Erenler Mahallesi Camii

3.3. Turnalı (Os) Mahallesi Camii

3.4. Hacı Hasan Camii

3.5. Bereketli Mahallesi (Masele) Camii

3.6. Konakönü Camii

3.7. Merkez Büyük Camii

3.9. Taşgeçit Mahallesi Camii

3.10. Merkez Yeşilköy Fatih Sultan Mehmet Camii

3.11. Yalıboyu Mahallesi Camii

3.12. Ortaköy Mahallesi Merkez Camii

4. DEĞERLENDİRME ve KARŞILAŞTIRMA

4.1. Plan Tipleri

4.2. Mimari ve Yapı Elemanları

4.3. Malzeme Kullanımı

4.4. Süsleme

SONUÇ

KAYNAKÇA